Ο Λεοπόλδος Β΄ του Βελγίου και το Κογκό

Σαν σήμερα, στις 5 Φεβρουαρίου 1885, ιδρύθηκε το «Ελεύθερο Κράτος του Κογκό», η προσωπική αποικία στην Κεντρική Αφρική του βασιλιά Λεοπόλδου Β΄ του Βελγίου. Ο Λεοπόλδος, παρακάμπτοντας την απροθυμία της βελγικής κυβέρνησης να αποκτήσει αποικίες, κατέλαβε την περιοχή που έγινε γνωστή ως Βελγικό Κογκό (αργότερα Ζαΐρ, σήμερα Democratic Republic of the Congo) με τη βοήθεια του εξερευνητή Χένρι Μόρτον Στάνλεϊ (γνωστού από τη φλεγματική φράση «ο δόκτωρ Λίβινγκστον, υποθέτω»). Η περιοχή αυτή, με έκταση 76 φορές μεγαλύτερη από το Βέλγιο, αναγνωρίστηκε ως ατομική ιδιοκτησία του μονάρχη. Χρησιμοποιώντας το σύνολο του πληθυσμού ως σκλάβους, ο Λεοπολδος εκμεταλλεύτηκε αρχικά το ελεφαντόδοντο, για να στραφεί σύντομα στο καουτσούκ, για το οποίο υπήρχε αυξανόμενη ζήτηση. Η «εκπολιστική» δραστηριότητα του Λεοπόλδου στο Κογκό περιελάμβανε βασανισμούς, ακρωτηριασμούς των εργατών που δεν συγκέντρωναν την ορισμένη ποσότητα καουτσούκ, βιασμούς γυναικών και ομαδικές δολοφονίες – σε τέτοια έκταση που, στις αρχές του 20ού αι., όταν άρχισαν να πληθαίνουν οι αναφορές στα εγκλήματα αυτά, η διεθνής κατακραυγή πήρε τη μορφή ενός από τα πρώτα μαζικά κινήματα για τα ανθρώπινα δικαιώματα στον δυτικό κόσμο. Το 1908, το βελγικό κοινοβούλιο ανάγκασε τον Λεοπόλδο Β΄ να μεταβιβάσει την κυριαρχία του Κογκό στο βελγικό κράτος.

Δεν υπάρχουν στοιχεία για την πληθυσμό της περιοχής πριν από τη δημιουργία του «κράτους» του Λεοπόλδου, ωστόσο τα θύματα υπολογίζονται σε δέκα με δεκαπέντε εκατομμύρια. Μεταξύ των συγγραφέων που έγραψαν για το θέμα ήταν ο Μαρκ Τουέιν («Ο μονόλογος του βασιλιά Λεοπόλδου», 1905) και ο Άρθουρ Κόναν Ντόυλ («Το έγκλημα του Κογκό, 1908»). Το έργο του Ντόυλ συγκρίνει την εκμετάλλευση του Κογκό από τον βέλγο μονάρχη με την πιο «ανθρώπινη» εκμετάλλευση της Νιγηρίας από τους Βρετανούς· αποτελεί, ωστόσο, μια από τις ακριβέστερες καταγραφές της απίστευτης ανθρώπινης τραγωδίας του Κογκό υπό τον Λεοπόλδο Β΄.

Εμπνευσμένη από τη φρίκη του Κογκό είναι η νουβέλα του Τζόζεφ Κόνραντ «Η καρδιά του σκότους» (1902). Ο ήρωας, καπετάνιος σε ατμόπλοιο, αναπλέει ένα ποτάμι και εισέρχεται σε ένα κράτος τρόμου και αίματος· αν και το ποτάμι δεν κατονομάζεται, προφανώς η νουβέλα αντλεί από την εμπειρία του Κόνραντ, που χρημάτισε καπετάνιος σε ατμόπλοιο στον ποταμό Κονγκό στα τέλη του 19ου αι. Βασιζόμενος στην «Καρδιά του σκότους» του Κόνραντ, ο Φράνσις Φορντ Κόπολα μετέφερε το κράτος του ζόφου στο Βιετνάμ κατά τη διάρκεια του πολέμου με τις ΗΠΑ, στην ταινία «Αποκάλυψη τώρα» (1979).

Το κείμενο αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε στην σελίδα της Δημοκρατικής Αριστεράς Φιλοθέης-Ψυχικού στο facebook. Το βίντεο προστέθηκε κατά την αναδημοσίευση εδώ.

Advertisements

One Response to “Ο Λεοπόλδος Β΄ του Βελγίου και το Κογκό”

  1. Πολύ ωραίο κείμενο. Στο Βέλγιο κυκλοφόρησε πέρυσι ένα εκπληκτικό βιβλίο του Ντάβιντ φαν Ρέιμπρουκ για την ιστορία του Κονγκό, το οποίο αγκαλιάστηκε από το κοινό με τρόπο πρωτόγνωρο για βιβλίο του είδους. (Το είχαμε παρουσιάσει εδώ: http://taal.gr/?p=1847). Μακάρι να το δούμε και στα Ελληνικά κάποτε.

    Σε κάθε περίπτωση, ο σάλος που προκάλεσε το βιβλίο στο Βέλγιο, δεν ήταν μόνο γιατί ήταν όντως καλογραμμένο (παρόλο που είναι ιστορικό, η γραφή του αγγίζει το μυθιστόρημα). Αλλά νομίζω ότι είναι και μια ετεροχρονισμένη προσπάθεια των Βέλγων να κατανοήσουν καλύτερα το αποικιοκρατικό παρελθόν τους.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: