Дзига Вертов

 

«Δεν είναι καθόλου απλό να δείξεις την αλήθεια, αν και η αλήθεια είναι τόσο απλή» (Ντζίγκα Βέρτοφ)

Ο Νταβίντ Άμπελιεβιτς Κάουφμαν γεννήθηκε το 1896 στο Μπιαλιστόκ της Πολωνίας (που τότε ανήκε στη Ρωσική Αυτοκρατορία) σε οικογένεια Εβραίων διανοουμένων. Σπούδασε μουσική στο ωδείο της γενέτειράς του. Οι Κάουφμαν κατέφυγαν στη Μόσχα το 1915, μετά τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία, και λίγο αργότερα εγκαταστάθηκαν στην Πετρούπολη, όπου ο Νταβίντ (που είχε αλλάξει το όνομά του σε Ντένις Αρκάντιεβιτς) καταπιάστηκε με την ποίηση και την επιστημονική φαντασία. Στα 1916-1917 σπούδασε φαρμακευτική στο Ινστιτούτο Ψυχιατρικής και Νευρολογίας της Πετρούπολης, ενώ στον ελεύθερο χρόνο του έφτιαχνε ηχητικά κολάζ και έγραφε θεωρητικά κείμενα για τον κινηματογράφο. Μετά την επανάσταση του 1917, ο Νταβίντ-Ντένις, που είχε πλέον υιοθετήσει το ψευδώνυμο Ντζίγκα Βέρτοφ (Дзига Вертов), άρχισε να εργάζεται στα εβδομαδιαία κινηματογραφικά επίκαιρα (Кино-Неделя). Εκεί γνωρίστηκε με την Ελιζαμπέτα Σίλοβα, με την οποία συνεργάστηκαν σε πολλές ταινίες. Παντρεύτηκαν το 1929.

Διακηρυγμένη πρόθεση του Βέρτοφ είναι να «αποτυπώσει την αλήθεια». Στο έργο του χρησιμοποιεί κατά κόρον πλάνα τραβηγμένα σε δημόσιους χώρους, ενίοτε με κρυμμένη κάμερα και χωρίς άδεια. Στα κείμενά του διατυπώνει επανειλημμένα την εχθρότητά του προς τη δραματουργία και τη μυθοπλασία στον κινηματογράφο. Η κινηματογραφική γλώσσα του, ωστόσο, δεν είναι διόλου απλοϊκή ή αφελής· προσπαθεί με εμμονή να αποφύγει τα κινηματογραφικά στερεότυπα και για το λόγο αυτό δέχτηκε κατ’ επανάληψη κριτική. O Βέρτοφ βρίσκεται διαρκώς σε αναζήτηση και χρησιμοποιεί πρωτοποριακές τεχνικές: αργή ή γρήγορη κίνηση, αντισυμβατικά κάδρα και γωνίες λήψης, χρήση της προοπτικής για τη δημιουργία οφθαλμαπάτης, διπλοέκθεση, πάγωμα της εικόνας, χωρισμό του κάδρου σε μικρότερα κάδρα με παράλληλη δράση, travelling (η κάμερα ακολουθεί τη δράση κινούμενη παράλληλα), «λοξό» καδράρισμα, που θυμίζει τον γερμανικό εξπρεσσιονισμό ή τις φωτογραφίες του Aleksandr Rodchenko και του Laszlo Moholy-Nagy, ακραία κοντινά κάδρα (close up), αντίστροφη κίνηση (πλάνα παιγμένα μπρος-πίσω), μοντάζ άλλοτε υπαινικτικό, άλλοτε εξπρεσσιονιστικό και ενίοτε καταιγιστικό. Στον αντίποδα του συγχρόνου και συμπατριώτη του Σεργκέι Αϊζενστάιν, η μέθοδος του οποίου χρησιμοποιεί το μοντάζ με τρόπο σοφά οργανωμένο, δημιουργώντας ταινίες εύληπτες μυθοπλαστικά και καθοδηγώντας το συναίσθημα του θεατή, το μοντάζ του Βέρτοφ είναι πιο ελεύθερο, δεν βασίζεται σε ένα αναλυτικό σενάριο και υπηρετεί την ιστορία και το θέμα για το οποίο μιλά ο σκηνοθέτης, αφήνοντας στον θεατή την ελευθερία της ερμηνείας.

Στον «Άνθρωπο με κινηματογραφική μηχανή» (Человек с киноаппаратом, 1929), εμβληματική ταινία που ενέπνευσε κι εξακολουθεί να εμπνέει την avant-garde τέχνη, ο Βέρτοφ πρωτοπορεί περισσότερο από κάθε άλλη φορά, χρησιμοποιώντας τις τεχνικές του ιδεολογικά-πολιτικά, αφηγούμενος μια ιστορία για τον σοβιετικό άνθρωπο και τη μηχανή. Στην ουσία, όμως, δημιουργεί ένα αισθητικό μανιφέστο που υπηρετεί τη διακηρυγμένη του πρόθεση: να αγωνιστεί «για μια καθαρά κινηματογραφική γλώσσα, για την οριστική διάκριση της γώσσας του σινεμά από τις γλώσσες του θεάτρου και της λογοτεχνίας».

Η σοβιετική εξουσία, ειδικά μετά τον θάνατο του Λένιν και την επικράτηση του Στάλιν, δεν είδε με καλό μάτι ούτε την πρωτοπορία ούτε τον ζήλο του Βέρτοφ σχετικά με την «αλήθεια». Ο «Άνθρωπος με κινηματογραφική μηχανή» κατηγορήθηκε για φορμαλισμό. Στον ίδιο τον Βέρτοφ, κόλλησε η ρετσινιά του «δογματισμού» εξαιτίας της εμμονής του εναντίον της δραματουργίας, την οποία θεωρούσε «όπιο των λαών», εξίσου με τη θρησκεία.

Ενδιαφέρον έχει ότι την αντίδραση του καθεστώτος προκάλεσαν από πολύ νωρίς και οι ίδιες οι τεχνικές του. Στη σειρά τανιών «Κινό-πράβντα» (σινεμά-αλήθεια, 1922), που, σύμφωνα με τον Βέρτοφ, σκοπό είχαν να «ανατινάξουν τον πύργο της καλλιτεχνικής Βαβέλ» (τη συσσώρευση μυθοπλαστικών και «εξωραϊστικών» στοιχείων στην τότε mainstream κινηματογραφική παραγωγή), χρησιμοποίησε όλο και πιο πρωτοποριακές τεχνικές. Το αποτέλεσμα ήταν, όταν πια η σειρά είχε φτάσει στο 14ο επεισόδιο, ορισμένοι κριτικοί να τον χαρακτηρίσουν παράφρονα. Ο Βέρτοφ ανταπάντησε στους επικριτές του ότι τους έλειπε ο «επαναστατικός ζήλος». Λίγο αργότερα, μοντάροντας πλάνα από διάφορες λήψεις, έγραψε: «Αρχιζω να αμφιβάλλω για το ότι πρέπει όντως να υπάρχει κάποια αφηγηματική σύνδεση μεταξύ των πλάνων». Η φράση αυτή σήμανε και το τέλος της σειράς «Κινό-πράβντα».

Τη δεκαετία του ’20, ο Βέρτοφ είχε το περιθώριο να απαντά στη σοβιετική κριτική· από την επόμενη δεκαετία, ωστόσο, αναγκάστηκε να σιγήσει. Περιορίστηκε σε λιγοστές ταινίες, απολύτως αποδεκτές, και στην παραγωγή σοβιετικών ντοκιμαντέρ. Πέθανε στις 12 Φεβρουαρίου 1954.

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή την επέτειο του θανάτου του Βέρτοφ και δημοσιεύτηκε στη σελίδα της Δημοκρατικής Αριστεράς Φιλοθέης-Ψυχικού στο facebook, στις 12/2/2011.

Advertisements

3 Responses to “Дзига Вертов”

  1. Πολύ “ψαγμένο” πολύ σινεφίλ, μια αναφορά σε τέχνη και εποχή υποτίθεται μακρινή αλλά στην οποία ακόμα υποκλινόμαστε. Καλημέρα.

    • Όντως, υποκλινόμαστε ακόμα στους ρώσους καλλιτέχνες και λογοτέχνες του Μεσοπολέμου. Έχει πλάκα πώς οι πρωτοπορίες επηρεάζουν όσο επηρεάζουν, περνάνε στην ιστορία της τέχνης και, τόσα χρόνια μετά, κάποιες πτυχές τους μοιάζουν αφελείς, σχεδόν παιδικές, άλλες όμως είναι εξίσου πρωτοποριακές και σήμερα. Καλημέρα Ειρήνη.

  2. Evi Tsak Says:

    Και μια ακόμα υπόκλιση στην τόσο προχωρημένη τέχνη του κολάζ (βλέπε αφίσα στην αρχή του άρθρου). Η αποτυχία και η κακογουστιά του Photoshop όταν προσπάθησε να τη μιμηθεί, την έκανε να ξανάρθει στο προσκήνιο και να λάμψει και πάλι με τη σιγουριά της διαχρονικής πρωτοπορίας και της υψηλής αισθητικής.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: